Ζωή ανάμεσα στα άκρα Τι είναι η Διπολική Διαταραχή;

Όλοι μας έχουμε τις καλές και τις κακές μας μέρες. Υπάρχουν στιγμές που ξεχειλίζουμε από ενέργεια και άλλες που το μόνο που θέλουμε είναι να χωθούμε κάτω από μια κουβέρτα με μια κούπα ζεστό τσάι. Αυτή είναι η φυσική ροή της ανθρώπινης ζωής.

Όμως, για τους ανθρώπους που ζουν με Διπολική Διαταραχή, αυτές οι αλλαγές δεν είναι απλά «φάσεις». Είναι ισχυρές δυνάμεις που μπορούν να φέρουν τη ζωή πάνω-κάτω, επηρεάζοντας τις σχέσεις, τη δουλειά και την ίδια την αίσθηση του εαυτού τους.

Ως θεραπεύτρια, συχνά συναντώ στο γραφείο μου ανθρώπους που αναζητούν απαντήσεις στο ερώτημα: «Γιατί δεν μπορώ απλά να σταθεροποιηθώ;».Σε αυτό το άρθρο δεν θα σας προσφέρω απλά πληροφορίες. Θα σας προσκαλέσω σε ένα ταξίδι πίσω από τις λέξεις, σε μια βαθιά κατανόηση αυτού που πραγματικά συμβαίνει, όχι μόνο στην επιφάνεια, αλλά στην ίδια την αρχιτεκτονική της ψυχής.

Τι είναι η Διπολική Διαταραχή;

Πρόκειται για μια ψυχική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια μανίας (ή υπομανίας) και κατάθλιψης. Ανάμεσα σε αυτά, μπορεί να μεσολαβούν περίοδοι «ευθυμίας», όπου το άτομο νιώθει και λειτουργεί φυσιολογικά.

Για να το καταλάβουμε καλύτερα, ας γνωρίσουμε τη Μάρθα. Η Μάρθα είναι 28 ετών, έχει μια θύελλα από κόκκινα μαλλιά και μια απίστευτη ζωντάνια – τουλάχιστον όταν βρίσκεται στη φάση της μανίας. Τότε, μπορεί να δουλεύει 14 ώρες το εικοσιτετράωρο, να ξεκινάει μεγαλόπνοα σχέδια και να νιώθει ότι ο κόσμος είναι μια παιδική χαρά φτιαγμένη μόνο γι’ αυτήν.

 Υπάρχει όμως και μια άλλη Μάρθα. Αυτή που για τους επόμενους δύο μήνες παραμένει ξαπλωμένη σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, δεν λούζει τα μαλλιά της, δεν φοράει μακιγιάζ και νιώθει σαν να μην υπάρχει, σαν να έχει χάσει κάθε πυκνότητα ύπαρξης. Δεν είναι θλιμμένη – είναι διάφανη.

Γιατί ο εγκέφαλος της Μάρθας την εκτοξεύει από το ένα άκρο στο άλλο; Η απάντηση κρύβεται βαθύτερα από τις απλές «διακυμάνσεις της διάθεσης». Πρέπει να εξετάσουμε το σύστημα ανταμοιβής της.

 Τι είναι το σύστημα ανταμοιβής

Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε έναν εσωτερικό μηχανισμό που λειτουργεί σαν μετρητής.  Όταν τρώμε κάτι νόστιμο ή επιτυγχάνουμε κάτι, το σύστημα ανταμοιβής μας απελευθερώνει ντοπαμίνη. Νιώθουμε ικανοποίηση, αλλά μετά από λίγο, τα επίπεδα επανέρχονται στο φυσιολογικό. Είναι ένας εξελικτικός μηχανισμός – μας παρακινεί να δράσουμε,αλλά δεν μας αφήνει να τρελαθούμε από χαρά επειδή φάγαμε ένα μήλο.

 Στη Διπολική Διαταραχή, αυτό το σύστημα είναι απορρυθμισμένο. Στη φάση της μανίας ή της υπομανίας (αυτή με την 14ωρη εργασία της Μάρθας), το σύστημα ανταμοιβής λειτουργεί σαν ένας κινητήρας στον οποίο έχει κολλήσει το πεντάλ του γκαζιού. Η ντοπαμίνη κατακλύζει τον εγκέφαλο, ενημερώνοντάς τον: «Όλα όσα κάνεις είναι υπέροχα! Συνέχισε!».Η Μάρθα δεν νιώθει κούραση γιατί ο εγκέφαλός της σταμάτησε να «υπολογίζει» το ενεργειακό κόστος.

 Αντίθετα, στην κατάθλιψη, αυτό το σύστημα «σβήνει» τελείως. Είναι αυτό που ονομάζουμε ανηδονία – όταν ακόμα και το πιο όμορφο ηλιοβασίλεμα δεν προκαλεί το παραμικρό συναίσθημα. Η Μάρθα νιώθει ότι δεν υπάρχει, γιατί ο εγκέφαλός της σταμάτησε να στέλνει σήματα ότι οτιδήποτε έχει αξία.

Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν αυτό το σύστημα;

Δεν φταίει ο χαρακτήρας ή η αδυναμία του ατόμου. Είναι ένας συνδυασμός βιολογίας και εμπειριών.

Δεν κληρονομούμε την ίδια τη νόσο, αλλά μια ιδιαίτερη «ευαισθησία» στον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός μας. Φανταστείτε ότι στον εγκέφαλο υπάρχουν μικροί «ταχυδρόμοι» – οι νευροδιαβιβαστές. Η ντοπαμίνη (που μας δίνει ενέργεια και χαρά) και η σεροτονίνη (που μας προσφέρει ηρεμία και ισορροπία) είναι οι βασικοί πρωταγωνιστές.

Στη διπολική διαταραχή, οι «οδηγίες» για αυτούς τους ταχυδρόμους είναι κάπως... χαοτικές. Μπορεί να δουλεύουν υπερβολικά γρήγορα (οδηγώντας στην ευφορία της μανίας) ή να «τεμπελιάζουν» υπερβολικά (οδηγώντας στο σκοτάδι της κατάθλιψης). Τα γονίδια καθορίζουν πόσο γρήγορα παράγονται αυτοί οι νευροδιαβιβαστές και πόσο εύκολα «κουράζονται» οι υποδοχείς τους.

 Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η μοίρα μας είναι προδιαγεγραμμένη. Όπως λέμε συχνά στη θεραπεία: «Τα γονίδια γεμίζουν το όπλο, αλλά το περιβάλλον είναι αυτό που πατάει τη σκανδάλη».

Μετά τη γέννηση, καθοριστικό ρόλο παίζει ο άξονας του στρες, ο λεγόμενος άξονας HPA (υποθάλαμος-υπόφυση-επινεφρίδια). Το σύστημα ανταμοιβής δεν λειτουργεί σε απομόνωση· συνεργάζεται στενά με τον μηχανισμό ανταπόκρισης στο στρες.

Εδώ έρχεται η έννοια της ασφαλής προσκόλλησης. Αν ο φροντιστής είναι προβλέψιμος και λειτουργεί ως «λιμάνι» που καταπραΰνει τα συναισθήματα του παιδιού, ο εγκέφαλος μαθαίνει να αυτορυθμίζεται. Αν όμως το περιβάλλον είναι ασταθές ή απουσιάζει η συναισθηματική ασφάλεια, βιώνουμε αυτό που ονομάζουμε «τοξικό στρες».

Η επίδραση της κορτιζόλης είναι καταλυτική: Τα υψηλά επίπεδα της ορμόνης του στρες σε ένα βρέφος μπορούν να προκαλέσουν δομικές αλλαγές στις συνδέσεις μεταξύ του προμετωπιαίου φλοιού (που λειτουργεί ως το «φρένο» του εγκεφάλου) και του επικλινούς πυρήνα (το κέντρο ανταμοιβής). Το αποτέλεσμα; Το «φρένο» στο μέλλον δεν είναι αρκετά δυνατό για να συγκρατήσει την ορμητική ροή της ντοπαμίνης.

Παιδική ηλικία:

Η ανατροφή παίζει καθοριστικό ρόλο στο πώς το παιδί μαθαίνει να ερμηνεύει τις επιβραβεύσεις.Αν ένα παιδί τιμωρείται για τη χαρά του («μη χαίρεσαι τόσο πολύ, γιατί μετά θα κλάψεις») ή αν η λύπη του αγνοείται, σταματά να εμπιστεύεται τα εσωτερικά σήματα του συστήματος ανταμοιβής του.

Αν στο σπίτι οι επιβραβεύσεις (έπαινοι, τρυφερότητα) απονέμονται χαοτικά –π.χ. ο γονέας τη μια στιγμή είναι ενθουσιώδης και την επόμενη επιθετικός για την ίδια συμπεριφορά του παιδιού– το σύστημα ανταμοιβής γίνεται υπερευαίσθητο. Ο εγκέφαλος αρχίζει να «κυνηγά» τα σήματα επιβράβευσης με διπλάσια ετοιμότητα, κάτι που στην ενήλικη ζωή μπορεί να ευνοεί την είσοδο σε ευφορικές καταστάσεις με την παραμικρή επιτυχία.

Το κατώφλι της ενηλικίωσης: Όταν το σύστημα καταρρέει

Φτάνουμε λοιπόν στο πρόσωπο της Μάρθας, όταν είναι πια 20-25 ετών. Μέσα της κουβαλάει μια «τέλεια καταιγίδα»:

Γενετική προδιάθεση για έναν υπερευαίσθητο ντοπαμινεργικό υπολογιστή.

Έναν άξονα HPA που έχει «μάθει» να αντιδρά υπερβολικά στο στρες από τα παιδικά χρόνια.

Έλλειψη εργαλείων αυτορρύθμισης – γιατί κανείς δεν της έδειξε ποτέ πώς να ηρεμεί χωρίς να αναζητά το άκρο.

Αρκεί μια σπίθα (ένα trigger) για να ανάψει η φωτιά: ένας χωρισμός, το άγχος της εξεταστικής, μια ξαφνική μετακόμιση, ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, ή ακόμα και μια τεράστια, ξαφνική επιτυχία που της «παίρνει τα μυαλά».

Τότε, το σύστημα σπάει. Η ομοιόσταση, αυτή η λεπτή ισορροπία που κρατά τον άνθρωπο στο «κέντρο», χάνεται. Ο εγκέφαλος δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί το φορτίο. Εκτοξεύεται στα αστέρια (μανία/υπομανία), προσπαθώντας να νιώσει τα πάντα ταυτόχρονα, ή καταρρέει στα έγκατα της γης (κατάθλιψη), προσπαθώντας να προστατευτεί μέσω της απομόνωσης.

Η θεραπευτική παρέμβαση δεν ασχολείται μόνο με τη φαρμακευτική ισορροπία, αλλά επιδιώκει να επαναπρογραμματίσει το σύστημα ανταμοιβής: μέσω ψυχοεκπαίδευσης, θεραπείας επικοινωνίας, και εξάσκησης ασφαλούς προσκόλησης σε ενήλικες που δεν είχαν την ευκαιρία αυτή στην παιδική τους ηλικία. Η σταθερότητα, η προβλεψιμότητα και η αξία των μικρών καθημερινών ενθαρρύνσεων γίνονται το «φρένο» που μπορεί να απαλύνει τις εκρήξεις.

Η διπολική διαταραχή δεν είναι μία μοίρα, αλλά ένα ταξίδι. Ένα ταξίδι που, αν και γεμάτο προκλήσεις, είναι δυνατόν να οδηγήσει σε μια ζωή με νόημα και ισορροπία. Για τη Μάρθα, και για κάθε άνθρωπο που ζει ανάμεσα στα άκρα, η κατανόηση είναι το πρώτο βήμα. Η αποδοχή είναι το δεύτερο. Και η υποστήριξη, η συνεχής προσπάθεια για αυτορρύθμιση και η θεραπεία – αυτά είναι τα φώτα που μπορούν να οδηγήσουν έξω από το σκοτάδι, πίσω στο κέντρο. Γιατί ακόμα και όταν ο κόσμος φαίνεται να χάνει την πυκνότητά του, η ανθρώπινη ψυχή έχει την απίστευτη δύναμη να ανακτήσει την ουσία της, να ξαναβρεί τη λάμψη της και να ζήσει μια ζωή γεμάτη, όχι ανάμεσα στα άκρα, αλλά με ασφάλεια στο δικό της, μοναδικό, πολύχρωμο κέντρο.